{"slug":"theodorus-the-atheist-testimonia","type":"text","title":"Theodorus the Atheist: Testimonia","subtitle":"Philo, Cicero and Sextus Empiricus on Theodorus of Cyrene","creators":[{"name":"Philo of Alexandria","sort":"Philo of Alexandria","role":"author","dates":"c. 20 BCE – c. 50 CE"},{"name":"Marcus Tullius Cicero","sort":"Cicero, Marcus Tullius","role":"author","dates":"106–43 BCE"},{"name":"Sextus Empiricus","sort":"Sextus Empiricus","role":"author","dates":"fl. c. 200 CE"},{"name":"C. D. Yonge","sort":"Yonge, Charles Duke","role":"translator","dates":"1812–1891"},{"name":"Leopold Cohn","sort":"Cohn, Leopold","role":"editor","dates":"1856–1915"},{"name":"Siegfried Reiter","sort":"Reiter, Siegfried","role":"editor","dates":"1863–1943"},{"name":"Max Pohlenz","sort":"Pohlenz, Max","role":"editor","dates":"1872–1962"},{"name":"Hermann Mutschmann","sort":"Mutschmann, Hermann","role":"editor","dates":"1882–1918"}],"date":"1st century BCE – c. 200 CE","year":-45,"languages":["grc","la","en"],"subjects":["Theodorus the Atheist","Atheism","Cyrenaics","Freethought","Philosophy","Ancient Greece","Ancient Rome"],"summary":"Theodorus of Cyrene, called “the Atheist” (late 4th – early 3rd century BCE), was a pupil of the younger Aristippus and the founder of a short-lived offshoot of the Cyrenaic school. He wrote a book On the Gods that rejected the gods of Greek belief outright, was reportedly tried or banished at Athens, and spent time at the courts of Ptolemy in Alexandria and Lysimachus in Thrace. None of his writings survive; he is known only from what later authors say about him.\n\nThis holding gathers testimonia not found in the Trove’s editions of Diogenes Laërtius (Book II, §§ 97–103, and Book VI, § 97) and Cicero’s On the Nature of the Gods: Philo’s version of his retort to Lysimachus about his exile, Cicero’s anecdote of his defiance of the king’s threat of crucifixion, and Sextus Empiricus’s lists of the ancient atheists, which name him beside Diagoras, Prodicus, Euhemerus and Critias.","rights":{"status":"public-domain","note":"Philo: Greek ed. Cohn and Reiter, Philonis Alexandrini opera vol. VI (Berlin: Reimer, 1915); translation C. D. Yonge (London: Bohn, 1855). Cicero: Latin ed. Pohlenz (Teubner, 1918); translation Yonge (Harper, 1877). Sextus: Greek ed. Mutschmann (Teubner, 1912–14). All published before 1930."},"sources":[{"label":"First1KGreek tlg0018.tlg027.1st1K-grc1 (Philo, Quod omnis probus liber sit, Greek)","url":"https://raw.githubusercontent.com/OpenGreekAndLatin/First1KGreek/master/data/tlg0018/tlg027/tlg0018.tlg027.1st1K-grc1.xml","versions":["original"]},{"label":"First1KGreek tlg0018.tlg027.1st1K-eng1 (Philo, tr. C. D. Yonge, 1855)","url":"https://raw.githubusercontent.com/OpenGreekAndLatin/First1KGreek/master/data/tlg0018/tlg027/tlg0018.tlg027.1st1K-eng1.xml","versions":["yonge"]},{"label":"Perseus canonical-latinLit phi0474.phi049.perseus-lat2 (Cicero, Tusculanae disputationes, ed. Pohlenz)","url":"https://raw.githubusercontent.com/PerseusDL/canonical-latinLit/master/data/phi0474/phi049/phi0474.phi049.perseus-lat2.xml","versions":["original"]},{"label":"Project Gutenberg #14988 (Cicero, Tusculan Disputations, tr. C. D. Yonge, 1877)","url":"https://gutenberg.pglaf.org/1/4/9/8/14988/14988-h/14988-h.htm","versions":["yonge"]},{"label":"First1KGreek tlg0544.tlg002.1st1K-grc1 (Sextus, Adversus mathematicos, ed. Mutschmann)","url":"https://raw.githubusercontent.com/OpenGreekAndLatin/First1KGreek/master/data/tlg0544/tlg002/tlg0544.tlg002.1st1K-grc1.xml","versions":["original"]},{"label":"First1KGreek tlg0544.tlg001.1st1K-grc1 (Sextus, Pyrrhoniae hypotyposes, ed. Mutschmann)","url":"https://raw.githubusercontent.com/OpenGreekAndLatin/First1KGreek/master/data/tlg0544/tlg001/tlg0544.tlg001.1st1K-grc1.xml","versions":["original"]}],"needs_translation":false,"content_notes":[],"related":["diogenes-laertius-book-2","diogenes-laertius-book-6","cicero-de-natura-deorum"],"versions":[{"id":"original","lang":"grc","label":"Greek / Latin","kind":"original"},{"id":"yonge","lang":"en","label":"Yonge","kind":"translation","translator":"C. D. Yonge","year":1855}],"default_pair":["original","yonge"],"front_matter":"<p>Philo is aligned by section, Cicero by the sentences about Theodorus. <strong>The Sextus Empiricus passages are in Greek only:</strong> the one complete English translation (R. G. Bury, Loeb, 1933–36) was published too late for the Trove. The Sextus text is from First1KGreek’s transcription of Mutschmann’s edition, with a few obvious transcription slips corrected; his bracketed references to fragment collections are part of that edition. For the main ancient account of Theodorus see Diogenes Laërtius II 97–103 and VI 97–98; Cicero names him in On the Nature of the Gods I 2, 63 and 117.</p>","sections":[{"id":"testimonia","title":"Testimonia","passages":[{"id":"philo-127","label":"Philo, Prob. 127","text":{"original":"<p>Θεόδωρον λόγος ἔχει τὸν ἐπικληθέντα ἄθεον ἐκπεσόντα τῶν Ἀθηνῶν καὶ πρὸς Λυσίμαχον ἐλθόντα, ἐπειδή τις τῶν ἐν τέλει τὸν δρασμὸν ὠνείδισεν, ἅμα καὶ τὰς αἰτίας ἐπιλέγων, ὅτι ἐπὶ ἀθεότητι καὶ διαφθορᾷ τῶν νέων καταγνωσθεὶς ἐξέπεσεν, \"[οὐκ] ἐξέπεσον“ φάναι, „τὸ δ’ αὐτὸ ἔπαθον τῷ Διὸς Ἡρακλεῖ.</p>","yonge":"<p>It is said that Theodorus, who was surnamed the Atheist, when he was banished from Athens, and had come to the court of Lysimachus, when one of those in power there reproached him with his banishment, mentioning the cause of it too, namely, that he had been expelled because he had been condemned for atheism and for corrupting the youth, replied, \"I have not been banished, but the same thing has befallen me which befell Hercules, the son of Jupiter;</p>"},"heading":"Philo, Every Good Man Is Free 127–130"},{"id":"philo-128","label":"Philo, Prob. 128","text":{"original":"<p>καὶ γὰρ ἐκεῖνος ἐξετέθη πρὸς τῶν Ἀργοναυτῶν, οὐκ ἀδικῶν, ἀλλ’ ὅτι μόνος πλήρωμα καὶ ἕρμα καθ’ αὑτὸν ὢν ἐναυβάρει, δέος παρασχὼν τοῖς συμπλέουσι, μὴ τὸ σκάφος ὑπέραντλον γένηται. κἀγὼ διὰ τοῦτο μετανέστην, ὕψει καὶ μεγέθει τῆς ἐμῆς διανοίας τῶν πολιτευομένων Ἀθήνησιν οὐ δυνηθέντων συνδραμεῖν, ἅμα καὶ φθονηθείς.“</p>","yonge":"<p>for he also was put ashore by the Argonauts, without having done anything wrong, but only because as he himself was both crew and ballast enough for a vessel, so that he burdened the ship, and caused fear to his fellow voyagers lest the vessel should become water-logged; and I too have been driven from my country because the bulk of the citizens at Athens were unable to keep pace with the loftiness and greatness of my mind, and therefore I was envied by them.\"</p>"}},{"id":"philo-129","label":"Philo, Prob. 129","text":{"original":"<p>προσανερομένου δὲ Λυσιμάχου· „μὴ καὶ ἐκ τῆς πατρίδος ἐξέπεσες φθόνῳ;“ πάλιν ἀποκρίνασθαι· „φθόνῳ μὲν οὔ, φύσεως δὲ ὑπερβολαῖς, ἃς ἡ πατρὶς οὐκ ἐχώρει.</p>","yonge":"<p>And when, after this reply, Lysimachus asked him, \"Were you also banished from your native land through envy?\" he replied a second time, \"Not indeed through envy, but because of the exceedingly high qualities of my nature, which my country could not contain;</p>"}},{"id":"philo-130","label":"Philo, Prob. 130","text":{"original":"<p>καθάπερ γὰρ Σεμέλης, ἡνίκα Διόνυσον ἐκύει, τὸν ὡρισμένον ἄχρι τῆς ἀποτέξεως χρόνον ἐνεγκεῖν οὐ δυνηθείσης, καταπλαγεὶς Ζεὺς τὴν τοῦ κατὰ γαστρὸς φύσιν ἠλιτόμηνον ἐξελκύσας ἰσότιμον τοῖς οὐρανίοις ἀπέφηνε θεοῖς, οὕτω κἀμέ, τῆς πατρίδος βραχυτέρας οὔσης ἢ ὥστε δέξασθαι φιλοσόφου φρονήματος ὄγκον τοσοῦτον, δαίμων τις ἢ θεὸς ἀναστήσας εἰς εὐτυχέστερον τόπον Ἀθήνας ἀποικίσαι διενοήθη.“</p>","yonge":"<p>for as when Semele, at the time that she was pregnant with Bacchus, was unable to bear her offspring until the appointed time for her delivery, Jupiter pitied her, and saved from the flames the offspring which she bore in her womb, being as yet imperfect, and granted it equal honours with the heavenly deities, so also some deity, or some god, has made me leave my country by reason of its being too narrow to contain the ample burden of a philosophic mind, and decided on transporting me to a place more fortunate than Athens, and settling me there.\"</p>"}},{"id":"tusc-1.102","label":"Cic. Tusc. I 102","heading":"Cicero, Tusculan Disputations I 102","text":{"original":"<p lang=\"la\">Quid? Cyrenaeum Theodorum, philosophum non ignobilem, nonne miramur? cui cum Lysimachus rex crucem minaretur, <q>istis, quaeso</q> inquit <q>ista horribilia minitare purpuratis tuis: Theodori quidem nihil interest, humine an sublime putescat.</q></p>","yonge":"<p>What, then, have we not reason to admire Theodorus the Cyrenean, a philosopher of no small distinction, who, when Lysimachus threatened to crucify him, bade him keep those menaces for his courtiers? “To Theodorus it makes no difference whether he rot in the air or underground.”</p>"}},{"id":"sextus-m9-50","label":"Sext. M IX 50","text":{"original":"<p>Τῶν οὖν περὶ ὑπάρξεως θεοῦ σκεψαμένων οἱ μὲν εἶναί φασι θεόν, οἱ δὲ μὴ εἶναι, οἱ δὲ μὴ μᾶλλον εἶναι ἢ μὴ εἶναι. καὶ εἶναι μὲν οἱ πλείους τῶν δογματικῶν καὶ ἡ κοινὴ τοῦ βίου πρόληψις,</p>"},"heading":"Sextus Empiricus, Against the Physicists I (Adversus mathematicos IX) 50–58"},{"id":"sextus-m9-51","label":"Sext. M IX 51","text":{"original":"<p>μὴ εἶναι δὲ οἱ ἐπικληθέντες ἄθεοι, καθάπερ Εὐήμερος (Callimach. fr. 86 Schn.),</p><blockquote><p class=\"verse\"><span class=\"l\">γέρων ἀλαζών, ἄδικα βιβλία ψήχων,</span></p></blockquote><p>καὶ Διαγόρας ὁ Μήλιος καὶ Πρόδικος ὁ Κεῖος καὶ Θεόδωρος καὶ ἄλλοι παμπληθεῖς· ὧν Εὐήμερος μὲν ἔλεγε τοὺς νομιζομένους θεοὺς δυνατούς τινας γεγονέναι ἀνθρώπους καὶ διὰ τοῦτο ὑπὸ τῶν ἄλλων θεροποιηθέντας δόξαι θεούς,</p>"}},{"id":"sextus-m9-52","label":"Sext. M IX 52","text":{"original":"<p>Πρόδικος (B 5 Diels) δὲ τὸ ὠφελοῦν τὸν βίον ὑπειλῆφθαι θεόν, ὡς ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ποταμοὺς καὶ λίμνας καὶ λειμῶνας καὶ καρποὺς καὶ πᾶν τὸ τοιουτῶδες.</p>"}},{"id":"sextus-m9-53","label":"Sext. M IX 53","text":{"original":"<p>Διαγόρας δὲ ὁ Μήλιος, διθυραμβοποιός, ὥς φασι, τὸ πρῶτον γενόμενος ὡς εἴ τις καὶ ἄλλος δεισιδαίμων· ὅς γε κατήρξατο τὸν τρόπον τοῦτον· ‘‘κατὰ δαίμονα καὶ τύχην πάντα τελεῖται”· ἀδικηθεὶς δὲ ὑπό τινος ἐπιορκήσαντος καὶ μηδὲν ἕνεκα τούτου παθόντος μεθηρμόσατο εἰς τὸ λέγειν μὴ εἶναι θεόν.</p>"}},{"id":"sextus-m9-54","label":"Sext. M IX 54","text":{"original":"<p>καὶ Κριτίας (B25 Diels) δὲ εἶς τῶν ἐν Ἀθήναις τυραννησάντων δοκεῖ ἐκ τοῦ τάγματος τῶν ἀθέων ὑπάρχειν φάμενος, ὅτι οἱ παλαιοὶ νομοθέται ἐπίσκοπόν τινα τῶν ἀνθρωπίνων κατορθωμάτων καὶ ἁμαρτημάτων ἔπλασαν τὸν θεὸν ὑπὲρ τοῦ μηδένα λάθρᾳ τὸν πλησίον ἀδικεῖν, εὐλαβούμενον τὴν ὑπὸ τῶν θεῶν τιμωρίαν. ἔχει δὲ παρ’ αὐτῷ τὸ ῥητὸν οὕτως·</p><blockquote><p class=\"verse\"><span class=\"l\">ἦν χρόνος, ὅτ’ ἦν ἄτακτος ἀνθρώπων βίος</span><span class=\"l\">καὶ θηριώδης ἰσχύος θ’ ὑπηρέτης,</span><span class=\"l\">ὅτ’ οὐδὲν ἆθλον οὔτε τοῖς ἐσθλοῖσιν ἦν</span><span class=\"l\">οὔτ’ αὖ κόλασμα τοῖς κακοῖς ἐγίγνετο.</span><span class=\"l\">κἄπειτά μοι δοκοῦσιν ἄνθρωποι νόμους</span><span class=\"l\">θέσθαι κολαστάς, ἵνα δίκη τύραννος ᾖ</span></p></blockquote><blockquote><p class=\"verse\"><span class=\"l\">⟨. . . . ⟩ τήν θ᾿ ὕβριν δούλην ἔχῃ·</span><span class=\"l\">ἐζημιοῦτο δ᾿ εἴ τις ἐξαμαρτάνοι.</span><span class=\"l\">ἔπειτ᾿ ἐπειδὴ τἀμφανῆ μὲν οἱ νόμοι</span><span class=\"l\">ἀπεῖργον αὐτοὺς ἔργα μὴ πράσσειν βίᾳ,</span><span class=\"l\">λάθρᾳ δ᾿ ἔπρασσον, τηνικαῦτά μοι δοκεῖ</span><span class=\"l\">⟨πρῶτον⟩ πυκνός τις καὶ σοφὸς γνώμην ἀνήρ</span><span class=\"l\">θεῶν δέος θνητοῖσιν ἐξευρεῖν, ὅπως</span><span class=\"l\">εἴη τι δεῖμα τοῖς κακοῖσι, κἂν λάθρᾳ</span><span class=\"l\">πράσσωσιν ἢ λέγωσιν ἢ φρονῶσί ⟨τι⟩.</span><span class=\"l\">ἐντεῦθεν οὖν τὸ θεῖον εἰσηγήσατο,</span><span class=\"l\">ὡς ἔστι δαίμων ἀφθίτῳ θάλλων βίῳ,</span><span class=\"l\">νόῳ τ᾿ ἀκούων καὶ βλέπων, φρονῶν τε καί</span><span class=\"l\">προσέχων τε ταῦτα, καὶ φύσιν θείαν φορῶν,</span><span class=\"l\">ὃς πᾶν [μὲν] τὸ λεχθὲν ἐν βροτοῖς ἀκούσεται,</span><span class=\"l\">⟨τὸ⟩ δρώμενον δὲ πᾶν ἰδεῖν δυνήσεται.</span><span class=\"l\">ἐὰν δὲ σὺν σιγῇ τι βουλεύῃς κακόν,</span><span class=\"l\">τοῦτ’ οὐχὶ λήσει τοὺς θεούς· τὸ γὰρ φρονοῦν</span><span class=\"l\">⟨αὐτοῖς⟩ ἔνεστι. τούσδε τοὺς λόγους</span><span class=\"l\">διδαγμάτων ἥδιστον εἰσηγήσατο,</span><span class=\"l\">ψευδεῖ καλύψας τὴν ἀλήθειαν λόγῳ.</span><span class=\"l\">ναίειν δ’ ἔφασκε τοὺς θεοὺς ἐνταῦθ’, ἵνα</span><span class=\"l\">μάλιστ’ ἂν ἐξέπληξεν ἀνθρώπους ἄγων,</span><span class=\"l\">ὅθεν περ ἔγνω τοὺς φόβους ὄντας βροτοῖς</span><span class=\"l\">καὶ τὰς ὀνήσεις τῷ ταλαιπώρῳ βίῳ,</span><span class=\"l\">ἐκ τῆς ὕπερθε περιφορᾶς, ἵν᾿ ἀστραπάς</span><span class=\"l\">κατεῖδεν οὔσας, δεινὰ δὲ κτυπήματα</span><span class=\"l\">βροντῆς, τό τ’ ἀστερωπὸν οὐρανοῦ δέμας,</span><span class=\"l\">Χρόνου καλὸν ποίκιλμα, τέκτονος σοφοῦ,</span><span class=\"l\">ὅθεν τε λαμπρὸς ἀστέρος στείχει μύδρος,</span><span class=\"l\">ὅ θ’ ὑγρὸς εἰς γῆν ὄμβρος ἐκπορεύεται.</span><span class=\"l\">τοίους δὲ περιέστησεν ἀνθρώποις φόβους,</span><span class=\"l\">δι’ οὓς καλῶς τε τῷ λόγῳ κατῴκισεν</span><span class=\"l\">τὸν δαίμον’ οὗτος κἀν πρέποντι χωρίῳ,</span><span class=\"l\">τὴν ἀνομίαν τε τοῖς νόμοις κατέσβεσεν.</span></p></blockquote><p>καὶ ὀλίγα προσδιελθὼν ἐπιφέρει</p><blockquote><p class=\"verse\"><span class=\"l\">οὕτω δὲ πρῶτον οἴομαι πεῖσαί τινα</span><span class=\"l\">θνητοὺς νομίζειν δαιμόνων εἶναι γένος.</span></p></blockquote>"}},{"id":"sextus-m9-55","label":"Sext. M IX 55","text":{"original":"<p>Συμφέρεται δὲ τούτοις τοῖς ἀνδράσι καὶ Θεόδωρος ὁ ἄθεος καὶ κατά τινας Πρωταγόρας ὁ Ἀβδηρίτης, ὁ μὲν διὰ τοῦ περὶ θεῶν συντάγματος τὰ παρὰ τοῖς Ἕλλησι θεολογούμενα ποικίλως ἀνασκευάσας,</p>"}},{"id":"sextus-m9-56","label":"Sext. M IX 56","text":{"original":"<p>ὁ δὲ Πρωταγόρας (A 12 Diels) ῥητῶς που γράψας· “περὶ δὲ θεῶν οὔτε εἰ εἰσὶν οὔθ᾿ ὁποῖοί τινές εἰσι δύναμαι λέγειν· πολλὰ γάρ ἐστι τὰ κωλύοντά με”. παρ᾿ ἣν αἰτίαν θάνατον αὐτοῦ καταψηφισαμένων τῶν Ἀθηναίων διαφυγὼν καὶ κατὰ θάλατταν πταίσας ἀπέθανεν.</p>"}},{"id":"sextus-m9-57","label":"Sext. M IX 57","text":{"original":"<p>μέμνηται δὲ ταύτης τῆς ἱστορίας καὶ Τίμων ὁ Φλιάσιος (fr. 5 Diels) ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν Σίλλων ταῦτα διεξερχόμενος,</p><blockquote><p class=\"verse\"><span class=\"l\">†ἔσητε† καὶ μετέπειτα σοφιστῶν</span><span class=\"l\">οὔτ᾿ ἀλιγυγλώσσῳ οὔτ᾿ ἀσκόπῳ οὔτ᾿ ἀκυλίστῳ</span><span class=\"l\">Πρωταγόρῃ· ἔθελον δὲ τέφρην συγγράμματα θεῖναι,</span><span class=\"l\">ὅττι θεοὺς κατέγραψ᾿ οὔτ᾿ εἰδέναι οὔτε δύνασθαι</span><span class=\"l\">ὁπποῖοί τινές εἰσι καὶ οἴ τινες ἀθρήσασθαι,</span><span class=\"l\">πᾶσαν ἔχων φυλακὴν ἐπιεικείης. τὰ μὲν οὔ οἱ</span><span class=\"l\">χραίσμησ᾿, ἀλλὰ φυγῆς ἐπεμαίετο, ὄφρα μὴ οὕτως</span><span class=\"l\">Σωκρατικὸν πίνων ψυχρὸν πότον Ἀίδα δύῃ.</span></p></blockquote>"}},{"id":"sextus-m9-58","label":"Sext. M IX 58","text":{"original":"<p>καὶ Ἐπίκουρος δὲ κατ᾿ ἐνίους ὡς μὲν πρὸς τοὺς πολλοὺς ἀπολείπει θεόν, ὡς δὲ πρὸς τὴν φύσιν τῶν πραγμάτων οὐδαμῶς.</p>"}},{"id":"sextus-ph3-218","label":"Sext. PH III 218","heading":"Sextus Empiricus, Outlines of Pyrrhonism III 218","text":{"original":"<p>οὕτω καὶ τὰ περὶ τῶν δικαίων καὶ ἀδίκων καὶ τοῦ κατὰ τὴν ἀνδρείαν καλοῦ πολλὴν ἀνωμαλίαν ἔχει. Καὶ τὰ περὶ εὐσεβείας δὲ καὶ θεῶν ⟨θεραπείας⟩ πεπλήρωται πολλῆς διαφωνίας. θεοὺς γὰρ οἱ μὲν πολλοί φασιν εἶναι, τινὲς δὲ οὐκ εἶναι, ὥσπερ οἱ περὶ Διαγόραν τὸν Μήλιον καὶ Θεόδωρον καὶ Κριτίαν τὸν Ἀθηναῖον. καὶ τῶν εἶναι θεοὺς ἀποφηναμένων οἱ μὲν τοὺς πατρίους νομίζουσι θεούς, οἱ δὲ τοὺς ἐν ταῖς δογματικαῖς αἱρέσεσιν ἀναπλασσομένους, ὡς Ἀριστοτέλης (cf.fr. 26 Rose) μὲν ἀσώματον εἶπεν εἶναι τὸν θεὸν καὶ πέρας τοῦ οὐρανοῦ, Στωικοὶ (Stoic. fr. I 159 et II 103 Arn.) δὲ πνεῦμα διῆκον καὶ διὰ τῶν εἰδεχθῶν, Ἐπίκουρος (p. 355, 7 Us.) δὲ ἀνθρωπόμορφον, Ξενοφάνης (cf. A33 Diels) δὲ σφαῖραν ἀπαθῆ.</p>"}}]}]}